Dieta wątrobowa czy dieta lekkostrawna z ograniczeniem tłuszczu?

Dieta której nie ma

W żadnej szanującej się książce dla dietetyków nie ma diety wątrobowej. W zależności od schorzenia wątroby zalecenia dietetyczne bywają niekiedy skrajnie różne. Dlatego wiele lat temu zdecydowano się nadać inną nazwę powszechnie stosowanej diecie: „dieta lekkostrawna z ograniczeniem tłuszczu”. Jest to bardzo profesjonalna nazwa, oddająca dokładnie zasadę diety i niestety zbyt opisowa, aby przyjęła się w życiu codziennym. Z tego powodu w placówkach leczniczych – szpitalach, sanatoriach, domach opieki – wszyscy uczestniczący w leczeniu żywieniowym (lekarze, pielęgniarki, pacjenci i sami dietetycy) stosują na ogół krótszą i tradycyjną nazwę – dieta wątrobowa.

Dla kogo?

Dietę tą poleca się osobom, którym potrzebna jest dodatkowa ochrona wątroby i trzustki. Wszystkie zalecenia mają na celu zmniejszenie aktywności wydzielniczej tych narządów, a przez to odciążenie ich w trakcie jakiejś choroby.

Najczęściej dieta z ograniczeniem tłuszczu zalecana jest:

  • w przewlekłym zapaleniu pęcherzyka żółciowego i drób żółciowych,
  • w kamicy żółciowej,
  • w przewlekłym zapaleniu wątroby lub trzustki,
  • w okresie zaostrzeń wrzodziejącego zapalenia jelita grubego,
  • a w szpitalach i innych placówkach leczenia zbiorowego – dieta ta zalecana jest osobom, które po prostu gorzej tolerują posiłki o normalnej ilości tłuszczu.

Zasady diety

Zasady żywienia osób na diecie lekkostrawnej i diecie lekkostrawnej z ograniczeniem tłuszczu, są bardzo podobne:

  • należy spożywać 4–5 niewielkich posiłków,
  • w związku z ograniczeniem tłuszczu – jego główne źródła to mleko o obniżonej zawartości tłuszczu, chude mięso i wędlina, z niewielka ilość masła dodawanego do pieczywa,
  • w zależności od zaleceń lekarskich ilość błonnika (zawartego w owocach, warzywach, grubych kaszach oraz pieczywie razowym) może być różna – w przypadku kamicy żółciowej bywają zlecenia nie ograniczania tego składnika pokarmowego, natomiast w chorobach trzustki, wątroby i wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego zawsze obowiązuje ograniczenie błonnika,
  • posiłki powinny być spożywane regularnie o tej samej godzinie,
  • kolację należy spożywać na minimum 2 godziny przed snem,
  • należy jeść powoli, dokładnie gryźć,
  • powinno się unikać wysiłku i przemęczenia przed i zaraz po posiłku,
  • należy spożywać przynajmniej 2,5 litra napojów w ciągu dnia.

Ilość dostarczanych składników odżywczych, mineralnych i witamin powinna być dostosowana do osoby, jej aktywności fizycznej i stanu odżywiania. W związku z ograniczeniem podaży tłuszczu, większy udział procentowy energii pochodzi z białka (nawet do 18%).

Jak gotować?

Bardzo ważną zasadą diety jest, taki dobór technik przyrządzania potraw, które uczynią ją maksymalnie łatwą do strawienia.

Zaleca się aby:

  • pamiętać o atrakcyjności smakowej i wizualnej potraw – tłuszcz jest nośnikiem smaku, więc jego ograniczenie może być dla osoby stosującą dietę niskotłuszczową związany z obniżeniem walorów smakowych proponowanych dań, warto więc zwracać uwagę na odpowiednie przyprawianie i estetykę podawanych posiłków,
  • stosować różnorodne sposoby przygotowywania potraw: gotować w wodzie lub na parze, dusić bez uprzedniego obsmażania, piec w folii lub specjalnym rękawie (przy zastosowaniu tego typu form pieczenia produkty nie wysychają i stają się łatwiejsze do przyswojenia) – monotonia zmniejsza często już upośledzone chorobą łaknienie, w następstwie czego chorzy zmniejszają ilość przyjmowanych pokarmów i występują u nich niedobory pokarmowe wydłużające proces chorobowy,
  • dokładnie rozdrobnić produkty – zmielić mięso, dobrze rozdrobnić warzywa i owoce (nawet przetrzeć),
  • często stosować spulchnianie – dodatkiem ubitej piany z białek lub namoczonej bułki,
  • zagęszczać potrawy zawiesiną mąki z mlekiem, śmietaną lub wodą,
  • dodawać tłuszcz po skończeniu gotowania (np. masła do warzyw),
  • wybierać jedynie dojrzałe owoce i młode warzywa,

Czego unikać?

Eliminuje się techniki kulinarne zmniejszające strawność pokarmów lub zwiększające ilość tłuszczu w posiłkach:

  • smażenie,
  • pieczenie tradycyjne (z użyciem tłuszczu),
  • stosowanie zasmażek,
  • odgrzewanie,
  • odsmażanie.

Produkty oraz potrawy dozwolone i przeciwwskazane

Przez długi czas dzielono produkty spożywcze na dozwolone i przeciwwskazane. Wraz z rozwojem świadomości dietetycznej zauważono, że pacjenci różnie tolerują te same produkty spożywcze. W dietach szpitalnych, w których zlecenie dietetyczne często nie jest podyktowane wystąpieniem choroby a związane np. z zastosowanymi lekami, złagodzono rygory dietetyczne. Dlatego postanowiłam w diecie niskotłuszczowej podzielić tabelę na trzy pozycje — produkty dozwolone, przeciwwskazane jak również dopuszczane w niewielkich ilościach. Produkty spożywcze zapisane jako dopuszczone w niewielkich ilościach były tradycyjnie przeciwwskazane, jednak z własnej praktyki wiem, że są dobrze tolerowane przez wielu chorych.

Produkty Produkty zalecaneProdukty dopuszczone w niewielkich ilościachProdukty przeciwwskazane
Produkty mleczneMleko słodkie – 0,5 % do 1,5 % tłuszczu. Ser biały i ser twarogowy chudy, serki homogenizowane. Jogurt, kefir, maślanka, serwatka – o obniżonym poziomie tłuszczu.Jogurt, kefir lub maślanka, mleko o 2 %.Sery żółty, topiony, serki dojrzewające, ser „Feta”, serki typu „Fromage”. Mleko pełnotłuste.
Produkty zbożowe i pieczywoPieczywo – jasne, czerstwe, sucharki. Kasze drobne: manna, krakowska, jęczmienna łamana, ryż, drobny makaron. Mąka pszenna, pytlowa, ziemniaczana i kukurydziana.Pieczywo typu „graham”. Pieczywo z dodatkiem soi i słonecznika. Mąka razowa. Kasza jaglana.Pieczywo razowe (żytnie i pszenne), pieczywo pszenne, grube kasze: pęczak, gryczana, grube makarony. Mąka żytnia. Pieczywo półcukiernicze.
JajaBiałko jaja.Żółtko jaja.
Mięso, drób, wędlinyMięsa młode, chude: wołowina, cielęcina, królik, indyk, kurczaki, perliczki, gołąb. Wędliny chude – szynka, polędwica, chuda kiełbasa szynkowa.Dziczyzna, chuda wołowina, chudy schab, kura, parówki. Podroby: płucka, serca, wątroba (parzona), móżdżek.Mięsa tłuste: baranina, wieprzowina, gęsi, kaczki. Wędliny tłuste. Wyroby mięsne wędzone i peklowane.
RybyRyby chude: dorsz, leszcz, płastuga, sola, szczupak, sandacz, pstrąg, morszczuk, karmazyn, lin, flądra, lin, okoń.Makrela, śledź, sardynka, leszcz, karmazyn.Ryby tłuste: węgorz, pałasz, halibut, karp, sum. Ryby wędzone, konserwy rybne.
TłuszczeMasło, słodka śmietana, oleje roślinne – sojowy, słonecznikowy, rzepakowy, oliwa z oliwek.Margaryny miękkie (w opakowaniach plastikowych, łatwe do rozsmarowania), oleje nie wymienione.Śmietana, smalec, słonina, boczek, łój, margaryny twarde (w kostce).
ZiemniakiGotowane w wodzie i na parze, puree, pieczone w folii.Frytki, chipsy ziemniaczane, ziemniaki smażone, placki ziemniaczane, pyzy.
WarzywaMarchew, buraki, dynia, szpinak, kabaczki, sałata, cykoria, pomidory bez skórki. Warzywa młode, soczyste. Potrawy z warzyw gotowanych, drobno rozdrobnionych, soki.Rabarbar, brokuł, kalafior, fasolka szparagowa i zielony groszek – młode. Surówki z drobno startych warzyw.Kapusta, czosnek, pory, rzepa, papryka, szczypior, cebulka, ogórki, brukiew, rzodkiewki. Warzywa podawane z zasmażkami, konserwowane. Warzywa podawane z majonezem, musztardą, grubo starte, stare.
OwoceOwoce dojrzałe, bez skórki i pestek. Jabłka, truskawki, morele, brzoskwinie, pomarańcze, banany, winogrona, owoce cytrusowe. Owoce jagodowe (maliny, porzeczki, jagody) w formie przecieru lub soku.Wiśnie, kiwi, melony. W przypadku zaparć – namoczone suszone śliwki.Owoce niedojrzałe. Gruszki, śliwki, czereśnie, agrest. Owoce suszone.
Suche strączkoweWszystkie są zabronione.
Cukier i słodyczeCukier, miód, dżem bez pestek, przetwory owocowe słodzone – kompoty, galaretki.Chałwa, czekolada, słodycze zawierające tłuszcz, kakao i orzechy – batoniki, pierniczki, ciasteczka kupne.
PrzyprawyW ograniczonych ilościach. Sól, cukier, sok z cytryny i kwasek cytrynowy, koperek, kminek, wanilia, cynamon, majeranek, rzeżucha, melisa, natka pietruszki, goździki.Pieprz ziołowy, estragon, bazylia, tymianek, oregano.Ostre: ocet, pieprz, musztarda, papryka. Pikle.
ZupyKleiki, krupniki z dozwolonych kasz, zupy mleczne, zupy owocowe, zupy warzywne czyste (nie zabielane): barszcz, zupa pomidorowa, kalafiorowa; zupy z dozwolonych warzyw. Zupy zagęszczane mąką z wodą lub mlekiem.Rosół,zupa pieczarkowa, zupa z ogórków kiszonych, zupy zaprawiane śmietaną ( o ile chorzy je tolerują), zupy z dodatkiem żółtek.Kapuśniaki, zupy zawierające warzywa strączkowe, zupy na mocnych wywarach z mięs i kości, zupy z zasmażką.
Potrawy mięsne i rybneMięsa gotowane w wodzie i na parze, duszone bez obsmażania, pieczone w folii. Podawane w formie potrawek, pulpetów, budyni. Smażone, duszone, pieczone z dodatkiem tłuszczu.
Potrawy z mąki i kaszKasze i ryż gotowane, budynie z kasz z dodatkiem mięsa i warzy, lane kluski.Leniwe pierogi z niewielką ilością mąki. Kluski ziemniaczane. Naleśniki (nie obsmażane ponownie).Potrawy z mąki i kasz smażone – ołtatki, kotlety z kaszy, kluski kładzone, kluski francuskie, zacierki.
Sosy Łagodne, zagęszczone mąką z wodą lub mlekiem. Sos koperkowy, cytrynowy, potrawkowy, owocowe. Majonez domowy z sokiem cytrynowym.Sosy ze śmietanką.Ostre, z zasmażką, tłuste.
DeseryKisiel, budyń, galaretka, kompot, mus, bezy, suflety, soki owocowe, przeciery owocowe.Biszkopty, czerstwe ciasto drożdżowe, herbatniki – pieczone na białkach i z małą ilością tłuszczu.Torty, czekolady, ciasta z kremem, faworki, pączki, ciasta kruche, francuskie, piaskowe, batony, lody, chałwa, słodycze z kakao i orzechami.
NapojeHerbata, kawa zbożowa, mleko, napoje owocowe, soki owocowe i warzywne, napar z lipy, owoców dzikiej róży.Słaba kawa naturalna.Mocne kakao, czekolada, napoje alkoholowe, mocna kawa, herbata, wody gazowane, pepsi, coca-cola, tonik, oranżada, napoje pobudzające.
Potrawy półmięsne i bezmięsneRisotto, makaron z mięsem i warzywami.Zapiekanki z kasz, warzyw i mięsa.Bliny, krokiety, bigosy, fasolka po bretońsku.
Dodatki do zupGrzanki, kasze dopuszczone, ziemniaki, lane ciasto, makaron drobny.Kluski francuskie, groszek ptysiowy.Kluski kładzione, grube makarony i kasze.
OrzechyWszystkie są zabronione.

15 comments

  • Co może taki człowiek chory zjeść w święta?Może np.mak lub z niego makiełki?

    • Marta Mikuła-Meyer

      W Wigilię osoba na diecie wątrobowej może zjeść rybę w galarecie, sałatkę jarzynową z niewielką ilością jajka (lub z samym białkiem) i odrobiną oleju, ciasto drożdżowe (najlepiej czerstwe), czysty barszczyk czerwony. Niektórzy chorzy dobrze reagują na mak, niektórzy czują się po nim gorzej (jest to produkt bardzo tłusty) — zwykle w szpitalu przygotowywaliśmy trochę „oszukany” makaron (drobny, dobrze rozgotowany) z niewielką ilością maku i miodem (z innych dodatków rezygnowaliśmy: orzechy i migdały to już zbyt dużo tłuszczu).

  • Choruję na Wirusowe Zapalenie Wątroby typu B, unikam tłustych mięs i smażonych potraw, ale nie do końca przestrzegam wszystkich zaleceń tej diety. Proszę mi powiedzieć, ale tak szczerze, po jakim czasie wychodzą efekty tego, że załóżmy raz na 2–3 tygodnie zjem sobie coś z tych zabronionych pozycji, jakąś chałwę, kaszę gryczaną, kotleta schabowego itd. Dodam, że regularnie jem leki wspomagające wątrobę (Hepatil, Essentiale).

    • Marta Mikuła-Meyer

      Każdy człowiek reaguje troszeczkę inaczej — ma inną tolerancję na obciążające pokarmy i nie da się przewidzieć po jakim czasie efekty „grzeszków” dietetycznych się ujawnią. Można by o tym wnioskować na podstawie analizy wyników badań i jadłospisu jaki Pan w tym okresie stosował, na podstawie stadium choroby czy leków jakie Pan przyjmuje — wymienione przez Pana można kupić bez recepty, myślę więc, że jest Pan w okresie zdrowienia — drobne odstępstwa raz na na 2–3 tygodnie (o ile nie czuje się Pan po nich gorzej) nie powinny zrobić niczego złego, ale oczywiście piszę to jedynie zgadując, ponieważ żadnych dokładnych danych nie mam.

  • D. G.

    Dziękuję za bardzo przydatny artykuł. Co prawda nie mam stwierdzonego żadnego schorzenia wątroby (choć czasami pobolewa), ale po latach niezdrowego odżywiania postanowiłem zmienić przyzwyczajenia żywieniowe. Ile czasu potrzebuje wątroba, by zregenerować się u młodej osoby?

    • Marta Mikuła-Meyer

      Wątroba jest organem o niezwykłych wręcz zdolnościach regeneracyjnych, ale ich prędkość i czas jaki na nie potrzebuje jest uzależniony od dotychczasowego stanu. U młodej, zdrowej osoby przyjmuje się, że wystarczająca jest zmiana przyzwyczajeń zdrowotnych i ich konsekwentne wprowadzanie w życie przez co najmniej miesiąc.
      Jeżeli zmiana przyzwyczajeń nie jest związana z jakąś konkretną jednostką chorobową to zalecenia dietetyczne będą się trochę różniły od tych zawartych w artykule — nie potrzeba (a nawet nie jest wskazane) wykluczanie grubych kasz, pełnoziarnistego pieczywa, tłustych ryb, świeżych warzyw i owoców (chyba, że po któryś ewidentnie się źle czujemy).

  • Agnieszka

    Mam pytanie, czy dieta wątrobowa jest wskazana i czy pomaga w ciąży w przypadku ucisku na woreczek żółciowy? Wszystkie wyniki krwi i usg jamy brzusznej są w porządku i nie wskazują na żadne schorzenia. Niestety powiększająca się macica uciska na woreczek co powoduje jego ból, gniecenie, swędzenie skóry w jego okolicy i tym podobne objawy, nie jest to ból nie do zniesienia, ale jest bardzo uciążliwy, szczególnie w nocy (powoduje bezsenność). Zastanawiam się, czy stosowanie tej diety coś by pomogło i kiedy odczuwałabym ewentualne efekty.

    • Marta Mikuła-Meyer

      Dieta wątrobowa w ciąży nie jest najlepszym pomysłem, o ile nie ma jakiś konkretnych wskazań zdrowotnych — przyszły maluszek potrzebuje związków tłuszczowych, witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, a dieta ta w szczególny sposób ogranicza ilość tłuszczu. Lepszym pomysłem jest stosowanie diety lekkostrawnej http://zasadyzywienia.pl/dieta-lekkostrawna.html — często zalecanej kobietą ciężarnym, ułatwiającą pracę uciśniętego przewodu pokarmowego.
      Jeżeli chodzi o efekty takiej diety to dużo zależy od indywidualnej reakcji kobiety. Rozwijające się i coraz większe dziecko, często powoduje dyskomfort. U jednych kobiet zmiana diety na lekkostrawną daje natychmiastowe efekty, u innych lekko łagodzi po kilku dniach jej stosowania, a jeszcze u innych zmiany związane z uciskiem mijają dopiero pod koniec ciąży, gdy maluszek zmienia swoją pozycję przed porodem. Na pewno jednak dieta lekkostrawna powinna ograniczyć dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

  • arisza

    Dwa tygodnie temu miałam wycięty pęcherzyk żółciowy z powodu kamieni. Mam 25 lat. Oczywiście dostałam kartkę z dietą, nieco inną niż ta tutaj, ale bardzo podobną. Chciałabym zapytać jak długo muszę trzymać się tej diety. Według zaleceń do trzech miesięcy, ale chciałabym zrobić sobie naleśniki, lub zjeść jakieś ciastko z czekoladą od czasu do czasu. Bardzo bym tego żałowała?

    • Marta Mikuła-Meyer

      Dwa tygodnie od wycięcia pęcherzyka żółciowego, to dość krótki okres na wprowadzenie dodatkowych „grzeszków” w diecie — zwłaszcza ciastka z czekoladą to nie najlepszy pomysł. Niektóre osoby bardzo odchorowują takie eksperymenty. Natomiast naleśniki (o ile nie będą odsmażane, tylko zjedzone od razu po zrobieniu) z jakimś niedrażniącym, chudym nadzieniem może Pani powoli włączyć do jadłospisu.
      Radzę za każdym razem sprawdzić — na jakiejś niewielkiej porcji (2−3 łyżeczki) — jak Pani zareaguje na konkretne nowo wprowadzane danie, pokarm. W ciągu najbliższych kilku tygodni należy (bardzo ostrożnie) wprowadzać produkty zabronione. Jeżeli po którymś poczuje się Pani gorzej, to przez jeden-dwa dni wraca się do diety podobnej jak po zabiegu, a dopiero później podejmuje się następną próbę wprowadzenia innego artykułu z grupy przeciwwskazanej. Przez okres 2–3 miesięcy radzę jednak odstawić panierowane kotlety, mielone i inne smażone potrawy. Większość osób źle również reaguje na ogórki i świeżą kapustę, które również zalecałabym wprowadzić na sam koniec.

  • Aga

    Ile czasu powinnam stosować tą dieta (mam zapalenie wątroby po mononukleozie)? :)

    • Marta Mikuła-Meyer

      Dietę wątrobową przy zapaleniu wątroby zwykle stosuje się przez cały czas występowania stanu zapalnego, a po uzyskaniu już prawidłowych wyników badań najpierw warto przejść na kilka dni na zwykłą dietę lekkostrawną, aby po kilku dniach jej stosowania powoli wprowadzać wykluczane produkty. Wprowadzając produkty pojedynczo łatwo sprawdzić, który konkretnie może nam jeszcze szkodzić (i na pewien czas jeszcze z niego rezygnujemy). Warto również pamiętać, że najpóźniej sięgamy po produkty tłuste i smażone.

  • Weronika

    Mam wycięty woreczek żółciowy. Podczas zabiegu lekarz wykrył częściową marskość wątroby. Minęły prawie dwa miesiące od operacji. Dostałam zalecenie stosowania diety wątrobowej i skierowanie do hepatologa. Niestety wizytę mam dopiero za pół roku. Stosując dietę czuję się dobrze. Wyniki również znacznie się poprawiły. Czy jest możliwość raz na tydzień zjedzenia czegoś, co jest zabronione? np frytek? Nie ukrywam, że przed zabiegiem żywiłam się zdecydowanie niezdrowo i strasznie tęsknię za tego typu potrawami. Po za tym strasznie ciężko jest coś ugotować co nie jest kolejnym kremem warzywny lub klopsami z sosem. Czy mogłabym poprosić o jakieś oryginalne przepisy, które pomogłyby mi zrobić coś, co będzie mi smakowało, a nie będzie jałowe i bez smaku?

    • Marta Mikuła-Meyer

      Obawiam się, że do wizyty u hepatologa lepiej stosować dietę wątrobową — jedzenie fast foodów nie jest dobrym pomysłem. Z czasem będzie można rozszerzać dietę, ale radziłabym nie wracać już do poprzedniego sposobu żywienia. Zawsze jednak można spróbować trochę oszukać organizm i sięgnąć np. po frytki pieczone w piekarniku, zamiast pizzy zjeść ciasto drożdżowe (na słono) z dozwolonymi warzywami, sosem pomidorowym i np. szynką, czy też włączyć do jadłospisu zapiekanego pulpeta w bułce z sałatą i pomidorem.

  • Kinga

    Witam, jestem w 8m ciąży i stosuję, a raczej próbuję stosować tą dietę i łykam zlecone mi przez lekarza Essentiale forte i przyznam, że wątroba faktycznie nie boli. Gdy sobie folgowalam i np zjadłam slodycze kupione w sklepie, zamiast własnoręcznie zrobione albo napilam się niedozwolonych napojów to ból wracałmimo przyjmowania leku. Ograniczylam co prawda tłuszcze, aczkolwiek wciąż roślinne spozywam. Niestety nawet jeśli bym chciała to i tak nie mogę nic smażonego, bo od razu boli żołądek, a następnie cały brzuch i w nocy nie mogłabym spać. Potwierdzam, że warto zmienić nawyki żywieniowe 😉

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *